An Open Letter to a Dead Bosom Friend

Tol,
                                                                                                                                                         
    Buot ko lang i-recap ang mga pasos kang kabuhi naton. Kang Hunyo 1950, wara pa ang  aton 6th birthday, ginpa-enroll kita sa Grade One. Seatmates kita sa pinakaurihi nga desk kang first row. Sobra sangka semana nga gin-unayan ikaw ni Nanay mo sa classroom asta magbuhi, kag ako man ni Lola ko, ay kon maggwa sanda, matawas man kita.                                                                           

    Kang High School ron kita, ginahapit kaw namon kang pakaisa mo nga si Celsa Ledesma paagto sa eskwelahan kon aga .Ginahulat kaw namon ay ginadigos pa ikaw ni Nanay mo kag nagalibutay pa kamo sa lamesa ay indi ikaw magsuksok kang bayu kag magpahusay kang buhok.                 

    Kang college ron kita, ginharanahan ninyo ako ni Bitini kang kanta sa elementary grades. Kang 1970, ginkumbensi mo ako nga hangduon ko si Jr. Ku-on ko, "Ang mga Torrento, ralagson kang babae". Ang sabat mo,"Mar, tan-awa bala ang mga tudlo sa alima mo haw; wara naga parareho. Sahi man kara ang tatay kag bata, kag bisan ang magburugto."                                                      

    Kang 1971, gin-organize ang Student Catholic Action sa Tigbauan. Ikaw ang Chairman. Gin-recruit ako nga mag -lecturer parte sa government systems kang different countries ay social studies teacher ako. Nag-training kita sa survival kag defensive measures digto sa Labao. Preparasyon lang to kon magkinagamo. Pay never maghimo kang offensive move. Palagyo lang kon may palagyuhan, pay kon maapiki, amo lang garing ang pagbato. Bisan kusi lang kon makabalos man. Indi pareho kang tiempo gira nga, pagkuon kang Hapon nga,"duko-duko diutay," dayon man nanda taga kang anda tangkugo para tigpason kang samurai.                                                                                   

   Kang Sept. 21,1972, anum ka adlaw matapos ko ibun-ag ang akon subang, gindeklarar ni Marcos ang Martial Law rule. Gin-submit kay Narcisi kang isa naton ka member nga under cover agent gali ni Marcos ang listahan kang mga ngaran kang aton grupo. Gani, nangin wanted kita. Ginhingagaw mo nga pabunyagan sa gabii kay Fr. Estoce  ang bata ko digto sa binit kang baybay nga bonfire lang ang suga.

     Ginkun-an ko ang aton grupo nga indi magpadakop kag magpa-stockade ay kastiguhon sanda kag himuslan kang mga tinao ni Marcos antes patyon. Mapatay man lang sanda gihapon, taw-an pa anay nanda kang kalipay ang mga sadista kag rapists. Ti, manago ron lang sanda asta mapatay digto sa kweba sa likod kang busay sa Mt. Napulac. Gani, gindara mo ang grupo  para mag-cross-country paagto sa Igbaras. .                                                                                                                                           
    Ginpatawag ni Narcisi si ugangan nga Mayor kag karaan ay aton grupo ron lang ang wara maka-surrender. Darwa ka dyip kang mga kursilyestas ang nagsugat kaninyo nga digto pa lang sa Cansilayan. Pagkatapos  mo  mag-surrender, ginhagad ikaw kang leader kang leftist group nga mag-merge kananda. Pay ginpanindugan mo ang proteksyon kang aton grupo kag ang ideolohiya kang demokrasya.
                                                                                                                                             
    Ginpatawag kaw liwan kang mayor agud tipunon mo ruman ang grupo kag tukudon ang SABAKA sa order ni Marcos nga ikaw ang Chairman kag ako ang secretary. Nag-agi ang rice shortage. Ginsukob mo ang bugas ni Tatay mo kag idul-ong kanamon, ganj wara tamon magutman kag magmantener kang tinapay.
                                                                                         
     Nagrako ang myembro kang Sabaka sa pagpamuno mo.Isara sa mga members ang namag-anan kang buot mo. Hambal mo kanakon,"Mar, si Sencia, bala, kanami kana. Pangaluyagan ko abi, Mayad man ra?" Sabat ko, "Huod, mayad ra tana."Gani ,pagkasal ninyo, ako ang maninay.

     Pag-abot kang Obispo sa Tigbauan agud mangkompirma kang mga bata ginpatigayon mo nga malista ang tatlo ko ka bata agud makumpirmahan. Ikaw ang nagtindog nga maninoy kang bugtong ko nga bata nga lalaki.
                                                                                                                                                                 
     Ginbaligya mo ang pinanubli mo nga lupa.agud may balunbalunon ang libayon ni Sencia nga gina paeskwela na sa Bacolod. Kanamon mo ginbaligya ang lupa mo ay suno kanimo,"para daw wara lang kahalin kanakon eh". Ginbaligya ruman balik kanimo ni Jr. ang sangka parte kang amo nga lupa para rapitay lang kuno ang balay naton. Gani, ang kahirup naton napasa man sa aton kabataan.

     Tol, kang maospital kaw, gusto ko gid daan nga agtunan ikaw. Garing gindilian ang mga mal-am nga mag gwa sa balay.tungod sa virus halin sa kalunaknit nga gin-culture sa laboratory kag ginrapta bilang biological weapon to sabotage and devastate the economy of 199 countries asta magtumbalay sanda, domino style.
                                                                                                              
     Tol, sorry gid nga wara ko gid ikaw maunungan. Nagasakit ang buot ko ay para kanakon, isara ikaw ka bugto nga gindingot kang kapalaran nga maangkon ko. Ikaw gid lang ang solo nga tao nga naka-describe kanakon right at my face using the adjective "bright". Sorry Tol, nga wara gid ako nahimo kundi magsindi kang kandila kag mangadi para sa kapahuwayan mo. Physically, nagbiya kaw kanamon, pay ang precious memories mo, nagaluko forever sa duok kang akon korason.

     Duro ang wara kamaan nga isara ikaw ka strong defender kang democracy; nga bilang Chairman kang SCA kag kang SABAKA, a hundred of Tigbauan youth were kept from being engulfed by communist ideology. To others, you are just a good for nothing bundle of flesh and fats. Very few have ever known that you are a curcilliesta who makes a sign of the cross before eating and prays the rosary before retiring to bed every night. You leave this world unnnoticed, with your good deeds .uncredited. Ti, ano gid? What is important is that, Heaven knows you are a good man.

     So long, Tol, my bosom friend, my kadampig and kaunong. Just follow the Divine Light that will lead you to Him. Vaya con Dios.                                                                                                                                                                                                                                                       
                                                                                                                                  Affectionately, 
                                                                                                                                  Tol "Esperanza"