Kinaray-a: "Mother Tongue" kang Tigbauanon

Ang Kinaray-a, sangka Austronesian nga pulong nga ginahambal sa puod kang Antique kag sa kalabanan nga mga banwa kang Iloilo. Dya may mapag-on nga sadsadan kang mga binalaybay. Ang "binalaybay", pangkabilugan nga panawag sa matam-is,maduagon kag mabulakon nga panghambal. Ang tinaga nga "binalaybay" naghalin sa Kinaray-a nga tinaga nga "balay" nga kon sayudon,.pagpasad ukon pagtukod. Dya nga tinaga nagakahulugan kang sinadto nga paagi kang pagpatok ukon pagpasad kang purulungon nga nagakinahanglan kang nagasirinanto kag pat-od nga takos kag  tunog kang mga tinaga.

Ang binag-o nga paagi kang pagdihon kang binalaybay ginatawag nga hilwalaybay sa Kinaray-a, katumbas kang "free verse" sa English. Raku nga manogbinalaybay   ang naghimurat nga mapalapnag ang Kinaray-a nga pulong paagi sa paggamit, kag pagtib-ong, pagtipon, pagtipig kag pagtago kang tanan nga makabig nga Kinaray-a nga literatura.

Isara sa mga mahuyugon sa Kinaray-a nga literatura amo si Maria Luisa Tejero nga nagapanuigon it 78 anyos kag sangka retirado nga manunudlo sa Tigbauan, Iloilo. Si Maria Luisa ukon Malu, natao kang  Agosto 28, 1944, sa Napnapan,Tigbauan, Iloilo.Bugtong tana nga bata kang mag-asawa nga Jose Arevalo Acupan kag Marina Gonzales Tejero. Ginkasal tana kay Eugenio Terania Torrento Jr, kag may apat sanda ka kabataan,nga amo sanday:Genee Marie, Eugenio III, EM, kag Ma.Luisa II.

Si Malu nagtapos kang elementarya sa Tigbauan Central Elementary School kang 1956, kang sekondarya sa Tigbauan High School kang 1960, kag kang BSEED sa University of San Agustin kang 1964. Nangin Elem. Grades Teacher tana sa District of Tigbauan halin kang 1964  asta sa pagretire na bilang Master Teacher II kang Enero 5, 2005.

Mga apat pa lang ka tuig si Malu, nalingaw ron tana sa mga binalaybay, sirinanto, palato, kansyon, komposo, luwa kag mga hurubaton nga ginapabati kana kang ana apoy, lola, nanay kag mga tiya. 

Isara sa mga manunulat sa Ilonggo nga nakaganyat kay Malu sa pagsulat kang binalaybay amo ang bantog nga feminista nga si Magdalena Jalandoni nga mabasahan ang sinulatan sa Hiligaynon, nga sangka semanal nga magasin sa Ilonggo.

Natukiban ang kinaadman ni Malu sa literatura kang pagmaestra na, gani, nahimo tana nga manogsulat, manoghanas kag hurado sa mga literary-musical contests. Sa sulod kang malawid nga panahon, nagsulat tana sa English, Filipino kag Ilonggo, pay ginapasulabi na gid ang Kinaray-a ay indi na gusto nga malubong sa limot ang kaugalingon nga kultura kag literatura kang ana banwang tinubuan.

Pira sa mga sinulatan ni Malu sa Kinaray-a amo ang:Ramona, Hamtong ron ang Mariposa, Hilway ron ang Binukot, Paalam sa Kinagot, kag Ang Bataan Boy nga Tigbauanon. Ang pagsulat, pasyon ni Malu. Wara tana nagasulat para sa kwarta, kundi para lang mapautwas na ang ana hunahuna kag baratyagon, kag labi sa tanan, sa pag-ulikid na nga buhion ang panghambal nga namat-an na sa ana mga kamal-aman.