Remembering the Hero, Dr. Jose Protacio Rizal

The night stalked in deafening silence, 

And crept through the cold and dim dungeon,

Where a forlorn soul waked until morn,

For a last glimpse of the break of dawn.

Many a great deed he ached to sow,

More truths that he wished others to know,

But now, all to oblivion they stow,

For his life, just like the night must go.

When peeped the radiant prince of day,

Mute witness to a mock jury's play;

Spouse, sisters, mother wept in dismay, 

As Pepe, on his bended knees, pray.

To every grieving kin, a keepsake _

A tight embrace to mother that shake ,

Last poem for Trining from lamp to take,

To Josephine, a vow none can break.

He asked to be blessed by each beloved, 

Then, with guards on both sides and arms tied,  

Walked through the prison door opened wide

Like a mouth of a huge lion that wailed.

Bound to die, yet marched with dignity,

No turning back from doomed destiny;

Time has come and Pepe was ready ,

To yield himself to the Almighty.

In the midst of silence so eerie,

The horrifying death signal pierced ;

Six blood thirsty rifles cracked fiercely,

Their bullets buried in but one breast.

The world stood still in terrible shock,

For a noble man suddenly fell,

The stand of freedom they tried to rock,

Was felled on the land he loved so well.

The sound of gunfire vanished swiftly,

As if frightened, escaped hurriedly; 

The grim crime it evaded to see,

Deemed next to Golgotha tragedy.

Like thunder, roared the drums of soldiers,

To drown the scream of the scornful scheme ;

The oppressors' flag swayed in wild cheers, 

In concert with the rejoicing friars.

While in the heart of Bagumbayan,

A martyr lay cold and forsaken; 

Motherland ,mournful and crestfallen,

Sobbed with tears hidden, grief unspoken.

Christmas bid a sorrowful farewell,

As the gray sky shook her tear-drenched veil 

On the mangled body torn like hell,

Mantled with his cherished native soil.

The cross that "Indios" were made to kiss,

Was but a deadly sword in disguise;

And the salvation they preached widely,

Meant death for the hope of liberty.

Should a hero end in Bagumbayan ,_

In a grave trodden by everyone?

To waste have all the blood and tears gone,

If his cause, till now, remains undone.

Huwag Sanang Limutin

Gabi: ikadalawampu't siyam ng Disyembre,1896;

Doon, sa bilangguan ng Fort Santiagong madilim

Isang ulilang kaluluwa ang naglamay magdamag,

Sa paghihintay na masilayan ang huling liwanag.

O, anong dami pa sana niyang mga balak gawin,

Kay dami pa sana niyang mga nais susulatin;

Ngunit bakit napakaikli naman ng kanyang buhay?

Katulad ay gabing nagwawakas sa bukang-liwayway.

At dumating ang ginintuang prinsepe ng umaga,

Piping saksi sa huwad na hatol ng mga banyaga;

Habang nananangis ang kabiyak, kapatid at ina,

Si Pepe'y nangumpisal at tumanggap ng banal na hostia.

Sa may dalamhating pamilya, nag-iwan alaala,

Maalab na halik at mahigpit na yakap sa ina,

Kay Trinidad, tulang imortal sa loob ng lampara, 

At kay Josephine, ang pagharap sa kanya sa dambana.

Matapos sa mga mahal makahingi ng bendisyon,

Bumukas, pinto ng piitang parang higanteng leon,

At iniluwa,isang aninong may taning ang buhay,

Magkabila ang guardia , nakagapos ang mga kamay.

Yaong martsa ng kagitingan, dulo'y isang liwasan,

Kung tawagin nila noong panahon, ay Bagumbayan.

Ikapito ng umagang ganap, si Pepe, handa na,

Sa pagsuko ng diwa sa Makapangyarihang Ama.

Sa gitna ng nakapangilabot na katahimikan ,

Pumunit , nakasisindak na hudyat ng kamatayan;

Anim na hayok sa dugong riple ang sabayang umungol

Kanilang mga punglo'y sa iisang dibdib sumapol.

Mundo'y  tumigil sa pag-inog sa laking pagkagimbal,

Dahil isang katawang dakila ang dagling nabuwal;

Bantayog ng kalayaang pinagpilitang iguho,

Bumagsak na harap sa langit ang mukhang walang lilo.

Alingawngaw ng mga putukan ay biglang nawala,

Para bang sa matinding takot ay tumakas na sadya,

Krimeng walang kasinsama ay iniwasang makita 

Naganap na pangalawa sa  trahedya ng Golgotha.

Parang kulog na dumagundong, tambol ng mga kawal,

Upang lunurin ang hiyaw ng krimeng karumaldumal;

Bandila ng mga mang-aapi'y umimbay , sumali,

Sa pagbubunyi ng mga buhong na Kastila't  prayle.

At sa mapanglaw at madamong dibdib ng Bagumbayan, 

Isang martir na bayani ang humimlay nang tuluyan ;

Durog na puso ng Inang Bansa'y nayanig , sumikdo,

Ngunit mga hinagpis ay impit, pagluksa ay tago.

Sakbibi ng masidhing lumbay, Paskong namamaalam,

At ang mukha ng langit, sa mapait na luha'y hilam;

Habang ng lupang labis niyang minahal tinabunan ,

Ang duguan at wasak na katawang alay sa bayan.

Yaong krusipihong pinahalikan sa mga Indio,

Kaipala'y matalim na sableng nakabalatkayo ,

At ang kapalit ng hinasik nilang Kristianismo,

Kamatayan ng isang tagaligtas ng kapwa-tao.

Dito lang pala nagwawakas, mga kabayanihan,

Sa ulilang puntod na walang tanda kahit anuman,

Sayang ang luha at dugo na dumaloy sa Bagumbayan,

Kung yaong kadakilaa'y tuluyang malilimutan.

Daigon sang Tigbauanon

 I.Pagpanamkon

      Por siempre, Mesia bendito,

      El Senyor sacramentado,

      Kabay panghatagan kamo,

      Sing kagab-ihon nga maayo.

      

      May isa ka putling dalaga,

      Birheng ulay nga may bana,

      Ang ngalan niya si Maria,

      Si San Josef ang iya bana.

       Si San Josef nga palaran,

       Panday nga labing maalam,

       Maalam kag dakung panday

       Bana sang Birhen nga  ulay.

       Ginhimo siya kag gintan-ay,

       Kag sang Dios nga ginpaangay,

       Kay Maria, iloy nga tunay,

       Si San Josef, mangin amay.

       Si San Josef natingala 

       Sa Birhen Santa Maria,

       Ang tiyan niya daku na,

       Sa wala'y bangod nga mas-a.

       Si San Josef nanginsungunan,

       Nagpakadto sa simbahan

       Gilayon ni Maria kadtuan 

       Si San Josef sa simbahan.

       Kag iya nga pinamulungan,

       "Bana ko nga nalulutan ,

        Anano ang bangod man ayhan ,

        Nga imo ako binayaan ?"

      Nagsabat si San Josef sa iya,

      Birhen Santa Maria ,

       " Ang baston ko kon mamulak na, 

         Magauliay kita nga duha".

     Halos nga matapos ang pulong,

     Ang baston namulak sa gilayon,

     Namulak man kag nanahon,

     Matahum nga wala'y subong,

II.Pagbusong

      O, senyor tagbalay, lunsay nga dungganon,

       Bisan mahamuok inyong katulugon,

       Bugtaw kamo anay kag inyo kami gawahon ,

       Mag-asawang pobre nga yari sa silong. 

       Kay ako si Josef nga taga-Galelia ,

       Ang akon kaupod mahal kong asawa,

       Kon paghingalanan amo si Maria,

       Sa mga paglakat binudlay nga sobra.

       Sa banwang Nazareth kami ang nagikan,

       Ang lugar nga ini amon kinadtuan,

       Kaming magtiayon nga may kalisdanan,

       Sa mga paglakat ,kami nagab-ihan.

      O, nobleng tagbalay, kon sarang inyo hangpon,

      Bisan si Maria lang inyo  pasakaon,

      Kay ako sing akon yari lang sa silong,

      Magapahuway lang sang akon kakapoy.

      Ang labi pa gid nga ginakagha, 

      Kag ginatulo sang akon luha ,

      Kay ini si Maria,madali na lang magbata, 

      Kon sarang , tagbalay, kami pasakaa.

      Sabat sang, tabalay, "Padayon lang kamo,

      Kay didto sa unhan, may kamalig didto".

      " Tindog ka Maria, dali sa paglakat,

         Malapit na lang ayhan ,basi ta madangat".

     Anay umabot ang tunga sang gab-i,

     Amo'ng pagkatao Mesia nga pobre,

     Gilayon ginduaw sang mga angheles, 

     Ginsimba, gindayaw sang mga pastores.

III.Pagkatao

       O, Hesus Nino Infante,

        Natao sa pagkapobre.

        Higdaan, miserable

        Wa'y banig kundi dagami.

        Yadto'ng kamalig nga guba,

        Nga ginahigdaan sang bata,

        Nga daw tiposo kag daw mutya,

        Ni isa wala sing naawa.

        Kailo, wala'y lupon-lupon,

        Bisan dahon wala sing tabon,

        Kailo, wala'y naluoy 

        Kay pobre ining redentor

     

       Maayo pa ang mga hayop ,

       Mga baka kag mga asno,

       Sa Iya sila nagaluhod ,

       Nagasimba kag nagatahod.

       Maputi nga daw ang lino, 

       Matin-aw nga daw kristal nga baso,

       Ang pagkahumot daw lirio ,

       Sang pagkatao ni Kristo.

      

       Maputi nga daw sa asin,

       Masinaw, labi pa sa salaming,

       May pagkahumot nga daw hasmin 

       Ang pagkaputli sang kasingkasing.

       Sing maayong gab-i panghatagan,

       O, tagbalay nga dungganan,

        Ang sayop namon kag kulang ,

        Dispensahon ninyo lamang.

       Adios, Adios O, tagbalay,

       Magabulag kita anay,

       Kami anay mapaiway ,

       Dios lang sa aton, magbantay.

IV.Ang Tatlo Ka Hari (Villanceco)

       Ang tatlo ka hari, nagduaw man sila,

       Nga gikan sa Persia, Arabia kag Sabah

       Malayo nga lugar ang ginhalinan nila,

       Malapit sa Sidlangan, banwang Palestina.

       Sila gituytuyan, bituon nga masiga ,

       Kon paghingalanan suga nga kometa.

       Ginlakbay ang bukid, masiot nga wala'y samat, 

       Sanglit dromedario, ang ginsakyan nila. 

       Melchor kag Gaspar ang ila nga ngalan,

       Baltazar ang ikatlo, wala'y makatulad,

       Sampaton nga pantas kag mga mapalad,

       Gamhanan sa langit, sa duta bunayag.

       Amo ini ang ginaasoy sa santos nga libro, 

      Sila ang may dala,mira kag insenso,

      Bulawan nga tunay amo ang ikatlo ,

      Nga ila nga halad sa Divino Verbo.

Kang pagkatapos kang guerra mondial,ginbuhi liwan kang cura paroco sa Tigbauan ang selebrasyon kang Pagkatao paagi sa misa sa tungang gabii.Ginpasaylo   sa binisaya kang pari  ang kasaysayan kang  Pagkatao sa Historia Sagrada nga nasulat sa Espanyol  kay Marina Gonzales Tejero nga anum ka tuig bga interna sa Beaterio de Molo , gani kamaan magkinatsila. Gintonohan kag ginkanta sa simbahan kang mga cantoras nga tagabanwa kag mga Napnapanon ang istorya, 

Ang pinakauna nga nagdaigon ka dya nga kanta amo ang mga cantoras kag cantor kang Napnapan nga sanday Lourdes Tura, Basilia Trompeta, Tomasa Trompeta,Maxima Trompeta, Marina Tejero kag Mariano Torrecampo. Asta tulad, kon mabatian kang mga tagabanwa ang amo dya nga daigon, makuon dayon sanda nga :"Mga taga -Napnapan ra ".Nagpangayaw ang mga cantoras nga Napnapanon sa Negros kag sa Mindanao sa pagpamugon,pangani kag panghugot kang monggo, Gintudlo nanda sa mga tagadugto ang anda mga daigon , gani kamaan man ang taga- Negros kag taga-Mindanao kang amo nga mga daigon.

    

 

    

 

      

 

          

Diego Silang: The Founder of the Republic of Free Ilocos

 Diego Silang was born in Pangasinan on December 16,1730 , of Ilocano parents. While still young, he was employed as a servant by the parish priest of Vigan. He was once sent by his master to Manila, but the boat was wrecked near the Cape of Bolinao He was captured by the Aetas of Zambales. Later. Later, he was ransomed by a Recollect Father of Bolinao and became the faithful servant of this kind friar. He was trusted by his new master and was often sent with important messages  to Manila and was able to make friends with other Ilocano civil rights advocates on the way. Silang told the Spaniards that together with the Ilocanos, he would help drive the British away. The Spaniards did not trust him , so they put in prison. He was able to escape,and with his Ilocano followers, they drove the alcalde mayor (Don Antonio Zabala ) from Vigan. They demanded that the Spaniards and mestizos be expelled from Ilocos Sur and the tribute and forced labor be abolished. The bishop of Nueva Segovia raised a native army in Ilocos Norte against Silang but was defeated. Silang invaded Ilocos Norte and brought the greater part of the province under his authority. He established the Republic of Free Ilocos . He made Vigan the capital of his independent government and spread his revolutionary movement to Pangasinan and Cagayan. 

Silang was an able military leader. He defended Vigan from Spanish reprisals and virtually became the uncrowned king of  Ilocandia. The British offered an alliance with Silang which he accepted . The Spaniards could not capture Silang, so they hired a mestizo named Miguel Vicos to assassinate him. Vicos secretly went to Silang's house at Vigan on May 20, 1763 and shot him at the back . Thus, died the guiding genius of the Ilocos war of independence. But before he drew his last breath, he told his wife, Gabriela, to continue the fight for liberty. Gabriela avenged her husband , but was caught and hanged after making her witness her sixty men being hanged one by one.