1. "May Isang Bulaklak "
Kang tuig circa 1800 A.D., si Uy Hio Co nga sangka nakasalapid nga Insik halin sa Amoy, Tsina, nangayaw sa Ilong-Ilong sa pagnegosyo kang kandila. Nagpadulong tana sa Salog, kon diin mabakal ang kandila ay ang patron kang banwa amo ang Nuestra Señora de Candelaria. Nangasera tana sa balay kang Katsila nga mag-asawa nga Benedicto. Ang negosyo kang mag-asawa amo ang paghimo kag pagbaligya kang mga bulak nga papel. May bata nga daraga ang mag-asawa nga ginahingaranan kay Teresa. Naluyag si Uy Hio Co kay Teresa, kag si Teresa amo man kay Uy Hio Co. Nangayo sanda sa ginikanan ni Teresa nga magpakasal, pay nagpamatok ang mag-asawa. Nagpalagyo na lang ang magkatipan kag nagdangop sa komunidad kang mga Insik sa Parian, pay natultulan sanda kang mga ginikanan ni Teresa, gani nalagyo ruman sanda asta nakalambot sanda sa Tigbauan kang panago, kon sa diin wara ron sanda matultuli. Nangabuhi sanda sa amo nga banwa paagi sa pagnegosyo kang mga bulak nga papel kag mga kandila. Nangin hermana si Teresa kang parokya, gani pirme tana sa simbahan. Kon kis-a nagaapas si Uy Hio Co kana sa simbahan. Sangka bes, nagatururo ang luha ni Uy Hio Co nga ginpamangkot si Teresa nga, "Telesa, ngaa ako gani sulot inyo simbahan, talikot Niño ?" Ginsabat tana ni Teresa nga, "Ano abi kay wala ka mabunyagi." Nagpabunyag si Uy Hio Co nga Catolico, nga ang ana Kristiano nga ngaran,amo si Jose, kag ang ana apelyedo, Gonzales, nga ginsunod sa ana maninoy. Gintawag tana kang mga tao nga "Insik Jose". Siyam ang kabataan ni Insik Jose kag ni Teresa. Tatlo ka lalaki, nga sanday Florentino (Tinong), Constantino, (Costan) kag Juan. Ang anom ka babae amo sanday Genoveva (Bebang), Encarnacion (Eyay), Esperanza (Pansay), Martina (Mena), Sor Angustia, (nun), kag Elena. Kang naestado ron ang mga kabataan nanda, nagduaw si Insik Jose sa pamilya na sa Amoy, Tsina. Nasakpan tana dugto kang pandemia, nagmasakit kag napatay;kag dugto ron lang ginlubong. Wara makabalik sa Tigbauan bisan abo kang Insik nga nabihag kang sangka maanyag nga bulak kang Salog. Si Teresa nag-uli sa ana ginikanan sa Salog. Kang mapatay ang ana mga ginikanan, ginbuol tana kang bata na nga si Tinong kag gindara sa Negros kon diin dugto tana napatay kag ginlubong.
2. "Ang Tapis "
Si Tinong miembro kang grupo kang mga rebolusyonaryo nga gin-establisar kang bayaw na nga si Tan Enteng kang nag-entra ang Tigbauan sa pagribok nga ginpamunuan ni Hen. Martin Delgado batok sa gobyerno kang mga Katsila. Natiktikan kang mga otoridad nga katapo si Tinong kang hublag batok sa gobyerno, gani ginsaka kang mga guardia sibil ang balay nanda agud arestuhon tana. Ginpalibutan kang mga soldado ang balay, gani indi si Tinong makapalagyo. Napikuta tana sa sulod kang balay, gani nagsuhot tana sa idalum kang saya kang mayordoma nanda nga si Baul (Braulia). Kato nga tiempo, indi pwede tandugon kag rekisahon ang mga babae, gani, nanaog ang mga soldado nga wara madakpi si Tinong. Pagkatapos kato nga hitabo, bilang kabalyero, (gentleman sa English;maginoo sa Tagalog), ginpakaslan ni Tinong si Baul agud maluwas sa kahuy-anan kag mabangon ang ana dungog. Sa paghinugong kang rebolusyon, wara pagluati kang mga soldado ang pag-ayam kay Tinong. Nalagyo sanda nga mag-asawa sa Tabok (panawag kang una sa Negros Island). Dugto sanda nangabuhi asta nagkaramatay kag dugto ruman lang ginlubong.
3. "Too Young"
Kon mamasyar ang beinte-dos anyos nga si Icot sa ana parangasaw-on nga si Pilar, maagyan na ang nueve anyos nga si Monang nga nagahampang kang sunod-libon imaw sa ana mga pakaisa sa atubang kang anda balay.Dayon sunlugon ni Icot si Monang nga mag-uli ay tagralagaw ron kang aswang nga nagapanakop kang bata.
Wara magbuhay, gintakda ang kasal ni Icot kag ni Pilar. Ginpatindog ang pangayo nga balay kag gintawag it tatlo ka Domingo sa simbahan. Sa visperas kang kasal, may despedida de soltera. May pinunsyon, may sonata,may kantahanay,sinaot kag ininom kang tuba nga bag-ong dawat. Sa katam-is kang tuba nga apas, nadaran si Pilar kang inom kag nabalong. Sa sobra nga kabalungon, naghala kang sadsad asta nga nagkarawagak ang ana patadyong. Nagparamula sa kahuya si Icot kag nagsunggod. Sa adlaw kang kasal,indi ron mag-ilis si Icot kag mag-agto sa simbahan. Daw mapatay kang ulo-ulo kana ang mga mal-am pay nabari ron gid ang ana tuwangtuwangan.Halin kato, pirme lang si Icot nagapaudong nga nagapungko sa hagdan kag nagaturok sa marayo nga wara nagahuruhambal.
Nagligad ang lima ka tuig. Natu-uy ron sa luha ni Pilar ang ana trahe de boda nga wara na masuksok. Naguba ron lang ang pangayo nga balay nga wara man masaka-i. Sangka adlaw, hinali lang nagbungat si Icot nga mangasawa tana. Pwerte ang kalipay kang ana ginikanan ay sa katapusan, naumpawan gid man si Icot sa ana desesperacion. Pay daw matagban kang espirito ang tatay na nga si cabesa Isko kang imitlang na nga ang katorse anyos nga si Monang nga bata kang alcalde nga si Costan ang ana nahamut-an. Nagabaransuli ang panguros kang mga mal-am kag nagapang-Hesus-Hesus ang mga kaparyetehan ay naga nga ang bata nga wara it animo kag wara it namasngaan kundi magsurusinelas lang (kato mga tiempo, nagalupa lang ang mga ordinaryo nga mga tao: ang "may sarang" lang ang wara ginahalini kang sinelas ang kahig) ang ana napilian nga pangasaw-on. Pay wara sanda it mahimo ay human ron ang pamat-od ni Icot. Gani, bisan nga nagaparangupus, ginpatay ron lang kang ginikanan na ang anda huya kag magpamalaye sa presidente (mayor tulad) kang banwa. Naghirisugot ang mga mal-am, gani ginkasal ang katorse anyos nga si Monang kay Icot, pay ginhulat anay nga magdecesais anyos ang esposa kag paimawon sanda bilang mag-asawa.Tugob sa kalipay ang kabuhi ni Monang bilang asawa ay gintratar tana nga daw prinsesa kang ana bana. Nagabaradlak ang mga verdadero nga sinubong nga mga alahas nga ginapasuksok kana ni Icot. Kon nagapanaw si Monang kon aga agud magsimba, maagyan na si Pilar nga nagapamintana sa anda balay. Ginapaluyloy na sa pasamano kang bintana ang ana alima nga may naga idlak nga engagement ring sa tudlo.
Kang pito ka bulan ang pagbusong ni Monang kang ikaanum nanda nga bata, nagmasakit si Icot kag napatay. Dugto nagsugod ang unos kag kalbaryo sa kabuhi ni Monang. Gin-uba na ang tanan nga alahas kag nagbayu kang itum kag nagsuklob kang abito kang Mater Dolorosa, asta sa ana kamatayon. Kang ginduaw kang mga miembro kang Legion of Mary ang bed-ridden nga si Pilar, bilang legionary, nagsunod man si Monang. Nakighambal tana kay Pilar pay wara gid nagsabat nga nagatalikod kana kag nagaatubang sa dingding. Nabugtuan kang ginhawa si Pilar nga suob sa ana tudlo ang engagement ring nga gintao ni Icot.
Kang tuig 2004,napatay si Monang sa edad nga sangka gatos ka tuig kag 312 ka adlaw nga wara gid ginbungkag ang ana paglalaw sa bana nga ginpakaslan na kang katorse anyos lang tana.
4. "No Other Love"
Si Lucing kag si Apio nangin schoolmate sa Iloilo Provincial High School..Kang magkolehiyo sanda, si Lucing nag-eskwela sa pagkamaestra. Si Apio tana nagtuon kang medicina Nangaluyag si Apio kay Lucing, Nahulog man daan ang buot ni Lucing kay Apio ,pay nagasambo gid sa pagpamalabag ang mga kabugtuan na, labi pa gid ang mga lalaki.Kang tapos ang guerra, si Lucing wara ron magmaestra.. Gin-ibhan na ron lang ang nanay na ay nagparayo ron ang ana mga bugto nga may pamilya. Si Apio tana, nakapangasawa kang nars. Indi tana pareho kang ibang mga doktor nga dayon pataripad sa ibang pungsod kung makatapos. Si Apio tana, nakontento lang nga magpabilin sa Pilipnas kag magserbisyo sa ana mga kasimanwa. Nangin resident physician tana sa Municipal Health Center kag nagaduty sa Puericulture Center nga nahamtang sa tabok kang karsada sa atubang kang balay ni Lucing. Wara man sanda magdayunay pay sa adlaw-adlaw nga tanan, halin sa Centro, makita ni Apio si Lucing nga nakabayu kang puti kag may paha nga asul ,(abito kang Lourdes) nga nagapanaog sa hagdan kada aga agud mag-agto sa simbahan sa pagsimba. Si Lucing wara ron gid magpamana. Kang nagmasakit tana kag nagatagumatayon, gintawgan nanda kang doktor. Nag-abot si Dr. Apio. Kang mabugtuan kang ginhawa si Lucing, nagluhod si Apio sa kilid kang kama kang wara ron it kabuhi nga primer amor na kag ginharukan ang bilog na nga lawas halin sa ulo , paagto sa butkon, alima, asta sa kahig. Nagpirong it darayon kang ana mga mata si Lucing nga dara asta sa katapusan nga pitik kang ana korason ang nagaisaranhon na nga paghigugma.
5. "Walk Hand in Hand with Me"
Unica hija si Teresing , gani sa Manila gid tana ginpadara kang ana tatay agud mag-eskwela. Sa eskwelahan nagkilalahay sanda kang guapo kag mestiso Katsila nga si Jimmy. Wara magbuhay, nagluyagay sanda nga darwa. Bisan mag-uli si Teresing sa Iloilo kon bakasyones, wara nagapalya ang pagpadara kang mga sulat ni Jimmy.Kang gindeklarar ang Ikarwa nga Inaway Kalibutanon , batabuan gid nga dugto sa Manila si Teresing ay may klase. Ang mga taga-Iloilo nga nagatener sa Manila, masighingagaw nga makasakay sa katapusan nga biyahe kang barko pa-Iloilo.Gin-agtunan man ni Jimmy si Teresing sa dormitoryo kag ginbuligan panghimos kag idul-ong sa pier. Pagsampot nanda sa pantalan, rapit ron sa tunga sa kilometro ang antad kang barko sa pier. Wara makaabot si Teresing . Nabayaan tana kang barko. Nagatarangison si Teresing nga ginalantaw ang nagaparayo nga barko. Nagasamo ang kahangawa na nga basi indi ron sanda magkitaay kang ana pamilya kag ang kakugmat sa pagpanumdum kon ano ang matabo kana sa ana pag-isaranhon sa Manila.sa tunga kang makaharadlok nga inaway. Ginpayuhan tana ni Jimmy nga indi magpakulba ay indi tana pagpabay-an kang kahagugma. Wara it mahimo si Teresing kundi magsunod kay Jimmy.Gin-imaw tana pauli ni Jimmy sa ana pamilya.Nagpakasal sanda it wara sa oras sa tunga kang sinigabong kang bomba kag masandukot nga inaway para sa seguridad ni Teresing . Nag-iririmaw sanda kang pamilya ni Jimmy sa pagpalagyo kag pagpanago.sa mga Hapon sa entero nga panahon kang guerra mondial. Kang magbalik ang kalinong sa pungsod,amo ron lang kag makauli si Teresing sa Tigbauan nga darwa ron ang bata nanda ni Jimmy , ang ana kaubay nga wara gid magbuhi kang ana alima katong tiempo kang ital-ital, mapiot kag makatalagam nga kahimtangan.
6."To Love Again"
Si Andres kag si Rosa nagpakasal tungod sa kasugtanan kang anda mga ginikanan. Nangayo ang libayon ni Andres nga si Juan nga madungan na lang sanda pakasal kang ana nobya nga si Ciony sa ana magurang. Nagsugot man ang mga ginikanan. Pagkatapos kang kasal, ang darwa ka minyo nagtulak sa Mindanao
agud mag-apply kang homestead kag dugto magsugod kang pangabuhi. May Muslim nga naluyag sa mga asawa kang magbugto.Kon magpanaw gani si Andres kag si Juan sa uma, nagasaka ang Muslim sa balay nanda kag mangaluyag.Ginput-an nanda ang Muslim kag ginpatay. Nakasohan sanda kang murder kag nasentensyahan kang reclusion perpetual .Dungan sa pagdul-ong sa anda bana sa Muntinlupa,nag-uli man sa Iloilo si Rosa kag si Ciony. Nakauli lang sanda sa anda pamilya kag nagsugod ang World War II sa Pacific.Ginbalita nga ginbombahan ang Muntinlupa kag naubos karamatay ang mga preso.Pagkabalita ni Rosa nga napatay si Andres sa presohan, nagdesisyon tana nga magsulod sa pagkamadre sa kongregasyon kang mga balo nga si Santa Rita de Cascia.Si Sister Fatima ang ana ngaran bilang madre. Si Ciony tana, imaw sa ana pamilya sa pagpalagyo kag pagpanago sa Hapon. Sa bakwitan nagsumalangay ang dalan ni Ciony kag kang sangka maambong nga ulitao nga si Paeng.Para kay Ciony, si Paeng ang "knight in shining armor"nga handa sa pagpangapin kana batok sa kakahas kang mga Hapon.
Sa tunga kang nagabalingaso nga guerra mondial,namukadkad ang paghigugma nanday Ciony kag Paeng . Wara makaupang ang nagatub-ok nga inaway sa pagtambnipalad ni Ciony kag ni Paeng. Kang matapos ang guerra,ang mga Ilonggo nga naalangan sa Manila, nag-uruli sa Iloilo. Si Juan nga gindebuenas nga wara masamal kang bomba kang ginbombahan ang prisohan, nag-uli sa Napnapan. Pagkabati ni Ciony nga buhi gali kag nag-uli si Juan, nalagyo sanda ni Paeng. Ang hambal ni Juan, "Indi ko man sanda pag-anhon ah."Indi na man mabasol si Ciony ay magluwas nga pagkapreso mientras tanto nagakabuhi ang sentensya kana, ginbantog nga napatay tana sa presohan , kag kaagi pa tana patay kang tao. Nag-uli si Juan sa ana pamilya kag nag-imaw kananda pangabuhi asta nga napatay.
7. "Strangers in the Night"
Trese anyos lang si Marina kang ginpasulod tana kang ana nanay sa Beaterio de Molo bilang interna.Matapos ang anum ka tuig nga estar na sa beaterio,ginpauli tana kang mga madre sa ana pamilya ay gindeklarar ang Ikarwa nga Inaway Kalibutanon.Nagmasakit si Marina kang balatian nga wara masarangan paayadon kang mga manogbulong nga anda ginpabulngan. Naputos kang kugan ang bilog na nga lawas kag indi makakaon ay bisan tubig lang ang magtupa sa ana bibig, nagahapdi. May nakasugid nga may sampaton nga surhano nga naga puyo sa tabok kang pito ka suba. Ginpasugat ang amo nga tao. Naghambal ang surhano nga paayadon na si Marina sa sulod kang kinse dias , pay kon indi mag-ayad,indi tana magsukot kang bayad. Ginbulong na si Marina . Matapos ang kinse dias., ginpaparigos na si Marina kag nakakas ang kugan na sa bilog nga lawas pareho kang hilono kang man-og. Bag-o ang tanan na nga panit nga pareho kang bag-ong bun-ag nga lapsag. Kang pamangkuton ang surhano kon pira ang bayad, nagsabat tana nga indi nakinahanglan ang kwarta. Ang gusto na nga ipaasawa si Marina sa libayon na nga si Jose. Na-shock ang bilog nga pamilya pay wara sanda it nahimo kundi ipakasal si Marina bilang bayad sa ana kabuhi sa lalaki nga wara na gani makilala ukon bisan makita man lang .Kang ginapailisan si Jose para sa kasal, ginpamangkot tana kon malyag man tana magpakasal kay Marina.Sabat na, "Ambot sa ila ay; kon luyag nila mon".Si Marina tana, kang ginapasuksukan ron kang bayu pangkasal, ginpamangkot kang mga kantora kon sugot man tana nga mamana kay Jose.Wara gid tana nagakalimog, nga sige lang ang pamuol na kang buring sa ana mga kuko(mannerism na). Gani, ginkasal ang mga estranghero sa isa kag isa,nagpuyo bilang mag-asawa kag nakaangkon kang sangka bata nga babae.Nangin mapintas si Jose kon balong ay bisan nagamasakit tana, wara gid nagasapak ang asawa. Pagkamaan kang tiyo ni Marina nga si Seoy, gindar-an na kang riple si Jose kag isipan asta sa tatlo,nga kon indi pa makapanaog, tirohon na. Ginpaandaman na nga indi maglapak sa Tigbauan ay bisan haron na lang ang maglitib sa banwa, tirohon na.
Nag-uli si Jose sa Iloilo kag nag-obra nga estibador.Ang Napnapanon nga makapa-Iloilo kag pamangkuton ni Jose parte kay Marina kag sa bata,ginpaalaman nga "Maan" lang tanan nga isabat .Kis-a, nagpadara si Jose kang tinapay kag kwarta para sa asawa kag bata na sa sangka taga Napnapan.Pagkasunod nga bulan kang pagbalik sa Iloilo kang ginpadarhan na,ginpabitbit kana ang tinapay nga agup-upon ron kag ang kwarta agud ibalik kay Jose.
Kang maeskwela ron ang bata ni Marina, nagpaandam si Seoy nga indi gid pag-ipadara ang apelyedo kang tatay na. Kang legal age ron ang bata ni Marina, naghambal nga bisan magdumtanay ang magpamilya kutob luyag nanda asta magkaramatay, wara lang daan tana gindeprive kang legal right na sa apelyedo ni tatay na ay grabe ang halit sa kabuhi na kang ginhimo nanda.Ginbuyayaw tana nga unon(unknown),illegitimate, bastarda. naglitik sa pusog, pinamataan, anak sa pagpakasala, initi kang Hapon, remnant of the Japanese war, walang tatay, wara man-i sin-o tatay na, child of the virgin mother, may madulum nga family background etc. etc. Nagsugid ang nanay ni Jose nga kang nagahimugto si Jose, sa ana pagdelirio naghambal nga, "Ma, kon mabuhi lang ako, ang bata ko, kuhaon ko ato kay babae ato. Akon ato.Ma".
8. "Verboten"
Kang magsugod sa pag-eskwela sa primer grado si Monang, ginpa-adopt tana kang tatay na sa libayon na nga si Mena.Gani, magbugto ang pagtamdanay kang magpakaisa nga si Monang kag ang bata ni Mena nga si Jose Ukay-Ukay .(kang matao si Jose, daw ubad ka puti, sunod sa pamanit kang lola na nga si Teresa nga ginatawag kay Bukay,gani, ginhayuan tana nga bukay-bukay pay kon uliton gani, gina baby talk nga Toto Jose Ukay-ukay)
Nagdaragkol nga mahirup ang magpakaisa asta kang may mga pamilya ron sanda.
Kon piyesta gani sa Napnapan,nagadulhog ang bilog nga pamilya ni Ukay-ukay kag magdayon kanday Monang..Nagakarapakris sa palay sa idalum balay ang ulo ni Sita nga bata ni Ukay-ukay sa sobra nga panaguay kag lagsanay nanda ni Pikong nga bata ni Monang.
Daw ginbadbad lang ang mga dinag-on. Wara lang man-i, si Pikong isara ron ka maambong kag but-anan nga solterito ,kag si Sita, sangka maayad-ayad kag maugdang nga dalagita.Pirme sanda nagaimaw sa eskwelahan .Sa sigesige nanda nga imaway,nanaringsing ang lumpukon nga pagpasulabi sa tunga nanda nga darwa,(puppy love).Ginahuram ni Pikong ang kwaderno ni Sita kag ginasulatan kang ana mga love notes.Nasapwan kang libayon ni Sita ang mga love notes nanda kag ginpakita kay tatay nanda. Ginhanot it duro kang tatay na si Sita ay namayha gid tana nga hambalon kang mga tao nga mga pamilya sanda kang uwak__"ana balon,ana kaon".Ginseparar sanda kang eskwelahan : si Pikong, sa San Agustin , kag si Sita, sa ICC.
Sa paglipas kang mga inadlaw, amat-amat nga ginpaugdaw kang anda paghirayuay ang lamharon nga baratyagon nanda ,asta nga kang urihi,darayon ron gid nga napalong yadtong gindumilian kananda nga kaangtanan, kag handurawan ron lang ang nabilin nga nakapagkit sa nagdararag ron nga pahina kang kwaderno nga "Collegian". Pagkasap-ong sa hamtong nga edad, si Pikong nakapangasawa kang sangka maanyag kag manayanaya nga lin-ay nga "Teresita" man ang ngaran .
No comments:
Post a Comment