Once Upon a Time, May "Tres Valientes" sa Tigbauan (Si Badal, si Paniong kag si Ukay-Ukay)

1. Si Badal  - Ang Negotiator

Kang mapukan ang Bataan, ginpaman-an ni Gob. Tomas Confesor ang mga pumuluyo paagi sa mga mayor nga mag-evacuate kag magpondo kang mga pagkaon bilang paghanda sa pagsurong kang kontra. Pagsulod kang mga Hapones sa Tigbauan kang Abril 22, 1942, ang nasamputan nanda amo ron lang ang nagapagadpad nga bandera kang Pilipinas sa flagpole sa atubang kang munisipyo kag ang wara it tao nga banwa.En vez nga mag -surrender kag mag-kooperar, ang mga tao nag-organisar ang mga Tigbauanon kang gerilya movement kag bolo batalyon. Ginsunog nanda ang banwa, ginguba ang taytay kag gin-ambusan ang military trucks kang kontra. Daw mabuang kag nagabalingaso sa kaugot si Hen. Watanabi alyas Putot sa ginpakita nga resistance kang Tigbauanon. Nag-order tana nga pamatyon ang mga tao nga wara it pili, bata, mal-am, babae, ukon lalaki man kang Agosto 11 -12, 1942. Juez de cuchillo ang tawag kang mga tao kato. Sa ermita kang Napnapan, 37 ang napugutan. Sa Jamog-Gines, tagatuhod ang dugo sa buho nga ginabuslugan nanda kang mga napugutan. Sa ikarwa nga adlaw kang pagpamugot, Agosto 12, 1942, nagpakigkita si Badal (Domingo Trompeta Sr.) sa nagahuramentado nga berdugo nga si Watanabi kag nakignegosyar nga  untatan ang pagpamatay en cambio sa paghingyo na sa mga tao nga magdulhog kag mag-surrender. Pagkasunod nga adlaw, Agosto 13,1942, ginpabando sa tanan nga  kabaryohanan nga magdulhog sa banwa ang mga sibilyan kag magsungka ay ginapasarig ni Badal nga wara ron it juez de cuchillo nga matabo.

Kon wara si Badal mangisog nga mag-atubang kay Watanabi, ayhan wara lang nagbaha kundi nag-anaw gid ang dugo sa bilog nga Tigbauan kag basi pati ang mga lolo kang kar-on nga henerasyon nalabay pa kang juez de cuchillo ay asta lapsag, ginatuhog kang bayoneta.

2. Si Paniong - Ang Draftsman

Kang malutos ang Corregidor kag nag-surrender ang USAFFE, gintapok ni Gob. Confesor ang provincial government sa Bucari, Leon kag nag-organisar kang resistance movement nga may propaganda news sheets, ang Tigbatas, nga ginapanagtag kang mga couriers. Sa Tigbauan, si Paniong,(Epifanio Tuclaud) nga Chairman kang Local Propaganda Committee, nag-issue kang typewritten news sheets, "T-PROCOM-V" (Tigbauan Propaganda Committee for Victory), bilang editor nga may pen name nga Victor Vidal. Bilang isara sa mga sibilyan nga maninilag kang mga hulag kang kontra, si Paniong ginkomisyon kang resistance movement sa pagpamuno ni Lt. Napoleon B. Tenefrancia nga maghimo kang sketch kang mapa (at all cost) kang garison kag kang ana mga installation. Ang amo nga misyon, nakompleto na kang Hunyo 12, 1944.

Kang Marso 18, 1945, alas 3:32 sa kaagahon, sakay sa rubber boat, si Col. Rist, imaw kang anum ka mga armado nga mga tinao kang 40th Infantry Division, nagtakas sa daray-ahan kang Namocon, Tigbauan. Gintabo sanda nanday Maj. Manikan kag Lt. Jose Panique. Ang sketch map nga ginhimo ni Paniong, gintao ni Lt. Panique kay Col. Rist kag gintun-an nanda ang installation kang kontra, pati ang sukol kang distansya kang  pinakamarapit nga aragyan kag ang karkulado nga oras kang pagdungka kag pagsubol kang liberating team, base sa gin-sketch nga mapa ni Paniong.

Kon wara ang accurate nga sketch plan nga mapa nga ginrisguhan nga i-draft ni Paniong, basi buhay pa nga hide and seek kag lagsanay kang mga Liberators kag kang mga Hapon, kag mahimo nga indi March 18, 1945 ang Liberation of Panay, kundi dungan ron lang sa ana kang Romblon.

3. Si Ukay-Ukay - Ang Propagandista 

Kang 1951, Grade II ako, maestra ko si Mrs. Andrea Torrefranca nga asawa ni Ex- mayor Jose Torrefranca Sr., a.k.a., Ukay-ukay. Sa ana classroom, may nagatangkas nga pamphlets sa bookshelf. Ginbasa ko ang pamphlet nga komiks form. Ang amo nga barasahon, parte sa komonismo kag demokrasya nga gobyerno. Kang pag-college ko, boardmate ko si Milo nga bata ni Uka-ukay. Gin-istorya na kanakon nga kang ginsaka kang mga Huk ang anda balay, wara gintiro ensegida kang Huk leader si tatay na. May confrontation nga nagluntad nga nagdangat sa heated argument antes ginpatay si tatay na sa ana atubang. Kang nagmaestra ron ako, nanugid ang co-teacher ko nga si Mrs. Felisa Taasan nga isara man tana anay sa mga gin-recruit kang mga Huk nga magtudlo sa pagatukudon nanda nga Stalin University sa  Nagba. Tapos.kang maimaw ko sa Scouting Organization si Mr. Manuel Tendencia, ginpatpat na kanakon ang inagihan na kang naipit tana sa crossfire pag-enkwentrohanay kang Huk kag kang Ninita Unit, dayon gin-confide na nga si Ukay-ukay ang likum nga nag-inform sa ibabaw kang nagalapnag nga hublag kang komunista sa banwa. Gintaudtaud ko ang mga hitabo kag amo ko natalaid nga ang madalum nga rason kang pagpatay kang mga Huk kay Ukay-ukay amo ang ana anti-communism propaganda kag pag-advocate na kang ideology kang democracy. Kon wara ang adbokasiya kag propaganda ni Uka-okay, basi nadayon ang Stalin University, kag ang Nagba  nangin "Cradle of Communism" sa Tigbauan.

Si Badal, si Paniong kag si Ukay-ukay wara magpas-an kag magsukbit kang hinganiban pay matutom nanda nga gin-ulikdan ang kaluwasan kang Tigbauan  Sanda ang isganan nga advocate kang democracy kag may hanggod nga hinimuan para sa kahilwayan kang Tigbauan.